Een ode aan een stukje leven en nalatenschap van prof. dr. René Bouwen (1941-2026)
1993-94 moet het geweest zijn. Hij was toen zo oud als ik nu ben. Meer dan 30 jaren geleden geraakte ik als student voor het eerst in gesprek met René. Waarover die gesprekken precies gingen weet ik niet meer, maar ik herinner me wel het gevoel dat ermee gepaard ging. Het was een mengeling van opluchting en enthousiasme.
Opluchting, een gevoel van intellectueel thuiskomen. René verwoordde op een andere manier wat ik in mijn stille-rebelse 'postmoderne' omzwervingen was beginnen omarmen. Zo bijvoorbeeld het perspectivisme en de afwezigheid van een neutrale, afstandelijk-onafhankelijke positie, zowel in het dagelijkse leven als in de wetenschappelijke bedrijvigheid. Opluchting. Ik voelde me bevrijd van het beknellend lineair-mechanisch denken over de mens dat René zo gevat kon deconstrueren. Ja, er zijn alternatieven. Relationeel constructionisme werd een thuisbasis, een "base camp" om van te vertrekken en verdere omzwervingen te maken, en zo nu en dan naar terug te keren.
Ik voelde in die eerste gesprekken ook enthousiasme, hoewel toen in een bijzonder ingetogen vorm. René gaf op een unieke manier taal aan menselijke dynamieken. Zijn observaties, reflecties en vragen waren prikkelend en inspirerend. Ze gaven mijn eigen denken telkens weer duwtje, conclusies werden opengebroken, er werden nieuwe vragen gesteld. Denken hoeft niet af te zijn, liefst niet zelfs. De onderstroom van inzichtstreven is er een van verwondering. Je telkens weer verbazen en dingen afvragen.
René was de promotor van mijn masterthesis en ik kreeg daarna de kans om bij hem te doctoreren, met Felix Corthouts als co-promotor. Onze gesprekken hadden eerder een filosofisch inslag dan een praktische. Dikwijls verliet ik het overleg met een zeker gevoel van verwarring alsof de grond onder mijn voeten gedestabiliseerd werd. Maar ik wandelde voort en werd, voor zover ik me kan herinneren, niet teruggefloten. Voor hem was doctoreren, vermoed ik, vooral een proces van intellectuele vorming, een leerproces zoals leven en werken ook telkens leerprocessen zijn, of kunnen zijn.
*
Wat ik bovenal van René leerde was uiteindelijk geen inzicht of conclusie, maar een heel eenvoudige vraag die ik nog altijd als mens én professional met me meedraag: "Hoe komt het dat wij, mensen, het zo moeilijk hebben met verschil?" Ook hij worstelde daarmee. 'Zijn' gedachtengoed werd niet altijd goed begrepen door een aantal van zijn collega-professoren. Mensen, en dus ook wetenschappers, veroordelen wat ze niet begrepen.
Dat de menselijke realiteit een constructie is, is een boodschap van hoop. We zijn geen ballen op een biljarttafel, geen gevangenen van determinanten. Er staat niks vast. Het kan altijd anders. Er kan altijd iets nieuw ontstaan. Het is een boodschap van "socio-plasticiteit", zou je kunnen zeggen. In die fluïditeit liggen kansen. Laten we daarom blijven "relatie maken", genegeerde stemmen includeren, samen blijven verder zoeken, concepten de-reïficeren, van substantieven werkwoorden maken, praktijken in vraag stellen, nieuwe betekenissen aandragen, denken echt van gedachten wisselen laten zijn. Vrijheid reikt dan zoveel verder dan onze individuele 'agency'. Er is geen eindbestemming. De weg is de bestemming. The process is the message.
"Hoe komt het dat wij, mensen, het zo moeilijk hebben met verschil?" Moest iedereen deze vraag een beetje meer met zich meedragen, zou de wereld er heel anders uitzien.
*
De laatste keer dat ik René sprak was (helaas) meer dan een jaar geleden. Samen met zijn vrouw Francine en Marc Craps zaten we aan de tafel in de living bij hem thuis. Hij zat er stilletjes bij. Ik had de indruk dat hij me niet meer herkende en ik durfde niet te vragen of dat ook zo was.
Enkele jaren daarvoor zat ik bij hem thuis op het terras. Na een rondgang in de tuin zaten we beiden met een glas alcoholvrij bier in de hand aan de tuintafel. Hij sprak toen voor het eerst met mij over zijn geloof. Ik heb toen wel durven benoemen hoeveel ik aan hem te danken had.
Bedankt René.
